ලක්සල අර්බුදය: රාජ්‍ය සන්නාමය පෞද්ගලික ලාභයට පාවාදීමක්ද?

– පාලනයේ හිදැස් විමර්ශනය

ජාතික සන්නාමයක අරමුණ සහ ඓතිහාසික මෙහෙවර

දේශීය අත්කම් කර්මාන්තය ජාත්‍යන්තරයට ගෙන යාමේ උදාර අරමුණින් යුතුව, 1982 අංක 35 දරන ජාතික ශිල්ප සභා පනත යටතේ ශ්‍රී ලංකා හස්ත කර්මාන්ත මණ්ඩලය (ලක්සල) ස්ථාපිත කරන ලදී. සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක අගමැතිනියගේ මූලික සංකල්පයක් මත ගොඩනැඟුණු ලක්සලයේ පරමාර්ථය වූයේ ග්‍රාමීය ශිල්පීන්ට සාධාරණ මිලකට වෙළඳපොළට ප්‍රවේශය ලබා දීම සහ දේශීය කලා ශිල්පවල ගුණාත්මකභාවය ප්‍රවර්ධනය කිරීමයි. කෙසේ වෙතත්, අද වන විට මෙම රාජ්‍ය ආයතනය චෝදනාත්මක පෞද්ගලික හවුල්කාරිත්වයක් හේතුවෙන් බරපතල පාලන අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටී. 

මෙම ලිපිය මගින් ලක්සලයේ වත්මන් තත්ත්වය, චෝදනාත්මක ගිවිසුමේ අවදානම් සහ එහි ආරම්භක අරමුණු විනාශ වෙමින් පැවතීම විමර්ශනාත්මකව විශ්ලේෂණය කරයි.

ගෝලීය හවුල්කාරිත්වයේ ආරම්භය: කොවිඩ් අර්බුදය සහ අරමුණු බිඳී යාම

ලක්සල යනු රජයෙන් මුදල් නොලබන, ස්වයං මූල්‍ය ආයතනයක් වන අතර, මැණික් හා ස්වර්ණාභරණ නිෂ්පාදනයන්ගෙන් පමණක් මාසිකව රුපියල් මිලියන 15ක් පමණ ආදායමක් උපදවන ආයතනයකි. එසේ තිබියදී, කොවිඩ්-19 වසංගතය පැවති කාලය තුළ ආයතනය වැටුප් ගෙවාගැනීමේ අර්බුදයකට මුහුණ දී ඇති බවත්, එම අර්බුදය සමනය කර ගැනීමට ඔන්ලයින් ව්‍යාපාර ආරම්භ කිරීමේ අරමුණින් මෙම පෞද්ගලික හවුල්කාරිත්වය ඇති කරගත් බවත් කියැවේ. මෙම ගිවිසුම අත්සන් කරන ලද්දේ දයාසිරි ජයසේකර මහතා අමාත්‍ය ධුරයේ සිටි කාලයේදීය.

ලක්සල විසින් SALA Global (SALA Enterprises හි අනුබද්ධිත ආයතනයක්) සමඟ ප්‍රධාන ෆ්‍රැන්චයිස් හවුල්කරුවා ලෙස ගිවිසුම් අත්සන් කර ඇත. මෙම ගිවිසුම් 2021 සැප්තැම්බර් සිට නොවැම්බර් දක්වා කාලය තුළ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය (UAE), ජපානය සහ චීනය වැනි රටවල් සඳහා අත්සන් කර තිබේ.

චීන සමාගමකට යටකිරීම සහ පනතේ අරමුණු විනාශ වීම

වර්තමානයේ මතුව ඇති බරපතලම විමර්ශනාත්මක ප්‍රශ්නය වන්නේ, මෙම ගෝලීය හවුල්කාරිත්වය යටතේ ලක්සලයේ ආරම්භක අරමුණ විනාශ වෙමින් පැවතීමයි. SALA Global හවුල්කාරිත්වය හරහා ලක්සල සන්නාමය යටතේ අත්කම් නිෂ්පාදන අභිබවා යන ආකාරයට වෙනත් මිලියන 500ක බඩු ගෙනත් දාන්නට කටයුතු කරන බවට චෝදනා එල්ල වී තිබේ. එසේම, චීන සමාගමකට මෙම ගිවිසුම හරහා ලක්සලයේ වෙළඳපොළට බලපෑම් කිරීමට සහ චීන වෙළඳපොළේදී ලාභ ලැබීමට අවස්ථාව ලබා දීම, දේශීය ශිල්පීන්ගේ සුබසාධනය මුල් කරගත් සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක අගමැතිනිය විසින් ආරම්භ කරන ලද ලක්සලයේ ඓතිහාසික මෙහෙවරට සෘජුවම පටහැනි වේ. මැණික් හා ස්වර්ණාභරණ අපනයනය සඳහා පවා ලක්සල සන්නාමය පෞද්ගලික ආයතනයකට භාවිතා කිරීමට අවසර දීම, පනතේ මුල් අරමුණු හා ප්‍රතිලාභීන්ගෙන් බරපතල ලෙස බැහැරවීමකි.

පාලනයේ හිදැස්: ප්‍රසම්පාදන අනුකූලතාවය සහ විනිවිදභාවය

මෙම හවුල්කාරිත්වය පිළිබඳව මතු වන ප්‍රධානතම නීතිමය හා පාලන ගැටලු තුනක් තිබේ:

ගිවිසුම ප්‍රශ්නකාරී වීම - 

චීන ජාතික අධ්‍යක්ෂවරයෙකුගේ සම්බන්ධතාවක් ඇති බවට වාර්තා වන පෞද්ගලික සමාගමකට, විනිවිදභාවය නොමැතිව රාජ්‍ය සන්නාමයක් භාවිතා කිරීමට ඉඩ දීමෙන් උනන්දුව පිළිබඳ ගැටුම් ඇතිවීම අනිවාර්ය වේ.

රජයේ ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලියට අනුකූල වීම -

 මෙවැනි විශාල හවුල්කාරිත්ව ගිවිසුමක් ඇති කර ගැනීමේදී, 2006 ප්‍රසම්පාදන මාර්ගෝපදේශ (Procurement Guidelines 2006) වැනි රජයේ ප්‍රසම්පාදන නීති රීතිවලට අනුකූලව විවෘත ටෙන්ඩර් කැඳවීමක් සහ ඇගයීම් ක්‍රියාවලියක් අනුගමනය කර තිබේද යන්න විමර්ශනය කළ යුතුය. එකම පාර්ශ්වයක් ඒකපාර්ශ්විකව තෝරා ගැනීම රජයේ ප්‍රසම්පාදන මූලධර්මවලට සෘජුවම පටහැනි විය හැකිය.

අල්ලස් හෝ දූෂණ කොමිසම් මැදිහත්වීම -

මෙම ගිවිසුම රජයේ ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලිය නොපිළිපදින්නේ නම්, එමෙන්ම ලක්සල ආයතනය මීට පෙරද දූෂණ චෝදනාවලට ලක් වූ ඉතිහාසයක් ඇති බැවින්, මෙම හවුල්කාරිත්වය අල්ලස් හෝ දූෂණ චෝදනා විමර්ශන කොමිෂන් සභාව (CIABOC) විසින් වහාම විමර්ශනය කළ යුතු කාර්යයකි.

රජයේ මැදිහත්වීම: අනුමැතිය සහ විමර්ශනයේ හදිසි අවශ්‍යතාවය

ලක්සල යනු රාජ්‍ය ආයතනයක් බැවින්, මෙවැනි මහා පරිමාණ ගිවිසුම් සඳහා රජයේ අනුමැතිය හෝ අනුදැනුම තිබෙන්නට ඇත. කෙසේ වෙතත්, විනිවිදභාවය නොමැති සහ රාජ්‍ය පනත ඉක්මවා ගිය බවට චෝදනා එල්ල වන ගිවිසුමකට නිලධාරීන්ගේ නිහඬ අනුමැතිය ලැබීම, රාජ්‍ය වගවීමේ මූලධර්මයට පටහැනි වේ. විශේෂයෙන්ම, ශ්‍රී ලංකාවේ මැණික් අපනයනවල විශාල ප්‍රමාණයක් විධිමත් නොවන ආකාරයෙන් සිදුවන බවට වාර්තා වන පසුබිමක, ලක්සල සන්නාමය පෞද්ගලික මැණික් අපනයන කටයුතු සඳහා යොදා ගැනීම, මූල්‍ය විනිවිදභාවයට තවදුරටත් තර්ජනයක් විය හැකිය.

එබැවින්, රජය වහාම මැදිහත් වී,

ගිවිසුම පිළිබඳව පුළුල් විමර්ශනයක් ආරම්භ කිරීම.

රජයේ විගණකාධිපතිවරයා හරහා කොන්ත්‍රාත්තුවේ නියමයන් සහ මූල්‍ය ප්‍රවාහ පිළිබඳව ස්වාධීන විගණනයක් සිදු කිරීම

අත්‍යවශ්‍ය වේ.

ශිල්පීන්ට ඇති බලපෑම සහ සන්නාම අඛණ්ඩතාවයේ තර්ජනය

මෙම අර්බුදයේ අවසාන සහ වඩාත්ම වැදගත් ප්‍රතිලාභීන් වන්නේ ග්‍රාමීය ශිල්පීන්ය. විකෘති මිලකරණය, කුඩා පරිමාණ ශිල්පීන් සඳහා සහභාගීත්වය සීමා වීම සහ ගෙවීම් ප්‍රමාද වීම වැනි ගැටලු මතුවීමේ අවදානම ඉහළ මට්ටමක පවතී. මෙවැනි පෞද්ගලික හවුල්කාරිත්වයන් මගින් ශිල්පීන්ට සාධාරණ වෙළඳපොළ මිලක් ලබා දීමේ ලක්සලයේ මූලික සමාජ වගකීම අඩපණ විය හැකිය.

ඒ අනුව

• කොන්ත්‍රාත්තු, ආදායම් බෙදාගැනීම සහ තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය පිළිබඳව මහජන දෘශ්‍යතාවක් නොමැති වීම.
• වෙළඳ නාමකරණය සහ අපනයන තීරණ වලදී පෞද්ගලික පාර්ශ්වයට පක්ෂග්‍රාහී වීමේ අවදානම.
• ප්‍රමාණවත් ආරක්ෂක ක්‍රම නොමැති විට ලක්සල නාමය පුද්ගලික ලාභය සඳහා සූරාකෑමට ලක් විය හැකි අතර, රජයේ සන්නාමයක් කෙරෙහි ඇති මහජන විශ්වාසය ඛාදනය වීම.
• විකෘති මිලකරණය සහ ගෙවීම් ප්‍රමාද වීම් හේතුවෙන් කුඩා පරිමාණ ශිල්පීන්ගේ ජීවනෝපායන් අනතුරේ වැටීම සිදුවේ.

ලියාපදිංචි වෙළඳ ලකුණක් ලෙස, ලක්සල සන්නාමය මගින් අලෙවි කරන නිෂ්පාදනවල ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳව පාරිභෝගික විශ්වාසයක් ගොඩනඟා ඇත. මෙම සන්නාමය මුල් පනතේ අරමුණු ඉක්මවා ගිය භාණ්ඩ සඳහා භාවිතා කිරීම, සමස්ත ලක්සල සන්නාමයේ විශ්වසනීයත්වය සහ අඛණ්ඩතාව බිඳ දැමීමක් විය හැකි බවට විචාරකයෝ අනතුරු අඟවති.

යෝජිත ආරක්ෂක පියවර සහ ඉදිරි මග

රාජ්‍ය සන්නාමයක් ලෙස ලක්සලයේ විනිවිදභාවය සහ විශ්වසනීයත්වය යළි ස්ථාපිත කිරීම සඳහා, පහත සඳහන් නියාමන හා පාලන පියවර වහාම ක්‍රියාවට නැංවිය යුතුය.

• විනිවිදභාවය සහ හෙළිදරව් කිරීම: ඕනෑම පෞද්ගලික හවුල්කාරිත්වයකට අදාළ සියලුම කොන්ත්‍රාත්තු, මිලකරණය, ආදායම් බෙදා ගැනීම සහ ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලීන් මහජනතාවට විවෘත කිරීම.
• පාලන ව්‍යුහය ශක්තිමත් කිරීම: ශිල්පීන්ගේ සංගම්, සිවිල් සමාජය සහ මූල්‍ය පාලන විශේෂඥයන්ගේ නියෝජනය සහිත ස්වාධීන අධීක්ෂණ යාන්ත්‍රණයක් නිර්මාණය කිරීම.
• නියාමන අනුකූලතාවය: රජයේ ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලිය සහ අනෙකුත් රාජ්‍ය චක්‍රලේඛ නිසි පරිදි පිළිපදින බවට සහතික වීම.

ලක්සල අර්බුදය යනු හුදෙක් ව්‍යාපාරික ගිවිසුමක් පිළිබඳ ගැටලුවක් නොව, දේශීය ශිල්පීන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ ජාතික සංස්කෘතික උරුමයේ ආරක්ෂාවට අදාළ වන පාලනයේ දර්ශකයකි. කොවිඩ් සමයේ ඇති වූ මූල්‍ය අර්බුදය තාවකාලික විසඳුම් සඳහා හේතු විය හැකි නමුත්, එය රාජ්‍ය වගකීම් සහ ප්‍රසම්පාදන නීති උල්ලංඝනය කිරීමට නිදහසට කරුණක් විය නොහැක. රජයේ වහා මැදිහත්වීමකින් තොරව මෙම විනිවිදභාවයේ හිදැස් නිවැරදි නොකළහොත්, ලක්සල සන්නාමයේ වටිනාකම පෞද්ගලික ලාභය සඳහා සූරාකෑමට ලක් විය හැකි අතර, සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක අගමැතිනිය විසින් ආරම්භ කරන ලද මෙම ජාතික මෙහෙවර සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී, චීන සමාගම් වැනි විදේශීය බලපෑම්වලට යටත් වනු ඇත. එබැවින්, මෙම චෝදනාත්මක හවුල්කාරිත්වය පිළිබඳව පූර්ණ විමර්ශනයක් සහ පාලනයේ ප්‍රතිසංස්කරණයක් සිදු කිරීම ජාතික අවශ්‍යතාවක් වී ඇත.