(HariDeshayaLk – විශේෂ ගවේෂණාත්මක ආර්ථික සහ භූ-දේශපාලනික විග්රහය)
2023 මාර්තු මාසයේදී ශ්රී ලංකාව එළැඹි සිව්වසරක විස්තීරණ ණය පහසුකම (EFF) 2027 මාර්තු මාසයෙන් අවසන් වූ පසු, නැවත අලුත් IMF වැඩසටහනකට නොයන බවට රජය කළ ප්රකාශයත් සමඟ මෙරට ආර්ථිකයේ සහ රාජ්ය තාන්ත්රික ගමන්මඟේ ඉදිරි දිශානතිය පිළිබඳ බරපතළ කතිකාවක් නිර්මාණය වී තිබේ.
ප්රවාහන, මහාමාර්ග, වරාය සහ සිවිල් ගුවන් සේවා අමාත්ය බිමල් රත්නායක මහතා පෙන්වා දුන්නේ, වත්මන් වැඩසටහන නිමවීමෙන් පසු සාමාන්ය මට්ටමේ මූල්ය සහ රාජ්ය තාන්ත්රික ගනුදෙනු හැරෙන්නට තවත් ණය ප්රතිසංවිධාන වැඩසටහනකට එළැඹීමේ අවශ්යතාවක් රජය නොදකින බවයි. ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදලේ (IMF) ශ්රී ලංකා මෙහෙයුම් ප්රධානී ඉවාන් පපාජෝර්ජියු (Evan Papageorgiou) ද මෑතකදී තහවුරු කළේ, මීළඟ වැඩසටහනක් ඉල්ලා සිටින්නේද නැද්ද යන්න මුළුමනින්ම ශ්රී ලංකා රජය සතු තීරණයක් බවයි.
කෙසේ වෙතත්, මෙම තීරණය හුදු දේශපාලන හෝ ආර්ථික ප්රකාශයකින් ඔබ්බට ගොස්, ජාත්යන්තර මූල්ය ආයතන සමඟ පවතින සබඳතා සහ ගෝලීය භූ-දේශපාලනික බල අරගල හමුවේ ශ්රී ලංකාව තැබීමට සූදානම් වන අතිශය තීරණාත්මක පියවරක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
සාර්ව ආර්ථික ප්රතිසංස්කරණ: ඉටු වූ දේ සහ ඉතිරි අභියෝග
IMF සමඟ ක්රියාත්මක වන විස්තීරණ ණය පහසුකම ප්රධාන වශයෙන් පදනම් වී ඇත්තේ රාජ්ය මූල්ය ඒකාබද්ධතාව, ණය තිරසරභාවය, මිල ස්ථායිතාව සහ රාජ්ය පාලන ව්යුහාත්මක ප්රතිසංස්කරණ යන කුලුනු මතය. මේ වන විට වැට් (VAT) බදු 18% දක්වා සංශෝධනය කිරීම, විදුලිය සහ ඉන්ධන සඳහා පිරිවැය ආවරණය වන මිල සූත්ර ක්රියාත්මක කිරීම, නව මහ බැංකු පනත, රාජ්ය මූල්ය කළමනාකරණ පනත මෙන්ම දූෂණ විරෝධී පනත සම්මත කර ගැනීම හරහා මූලික කොන්දේසි රැසක් සපුරා ගැනීමට ශ්රී ලංකාව සමත් වී ඇත. එමෙන්ම දේශීය ණය ප්රශස්තකරණය (DDO) අවසන් කර, නිල ණය හිමියන්ගේ කමිටුව (OCC), චීන එක්සිම් බැංකුව සහ ජාත්යන්තර ස්වෛරීත්ව බැඳුම්කර (ISB) හිමියන් සමඟ ප්රතිව්යුහගත කිරීමේ මූලික එකඟතාවලට එළැඹීමට හැකි විය.
මෙම පියවරවල ප්රතිඵලයක් ලෙස උද්ධමනය පාලනය වීම, විදේශ සංචිත වර්ධනය වීම සහ ආර්ථිකය ධන වර්ධන වේගයක් පෙන්නුම් කිරීම පිළිබඳව IMF පාර්ශ්වය සෑහීමට පත්ව සිටියද, බදු නොගෙවා පැහැර හැරීම් වැළැක්වීම, මධ්යකාලීන ආදායම් උපායමාර්ග විධිමත් කිරීම සහ සම්මත වූ දූෂණ විරෝධී නීති ලිහිල් නොකර පවත්වා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් ඔවුන්ගේ දැඩි අවධානය තවමත් යොමුව පවතී. ඉදිරියේදී ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය ඇතුළු පාඩු ලබන රාජ්ය ව්යවසාය (SOE) ප්රතිව්යුහගත කිරීම සහ ආයෝජන හිතකාමී නීතිමය පරිසරයක් සැකසීම රජය හමුවේ ඇති නොපිරිහෙළා ඉටුකළ යුතු ප්රධාන වගකීම් වේ.
2027 දී ඉවත් වීමේ හැකියාව සහ එහි දෙපැත්ත (Pros & Cons)
2027 දී වැඩසටහනෙන් සාර්ථකව ඉවත් වීමට හැකි වුවහොත්, දැඩි බාහිර කොන්දේසිවලට යටත් නොවී මෙරට අභ්යන්තර සමාජ-ආර්ථික යථාර්ථයට ගැළපෙන ජනතාවාදී ප්රතිපත්ති සම්පාදනය කිරීමේ පූර්ණ ස්වෛරීභාවය රජයට හිමි වේ. විශේෂයෙන්ම අධික බදු බර ලිහිල් කරමින් ආර්ථික වර්ධනයේ ප්රතිලාභ සෘජුවම සාමාන්ය ජනතාව වෙත මුදාහැරීමටත්, දේශීය නිෂ්පාදන සහ කෘෂිකාර්මික ක්ෂේත්ර නඟාසිටුවීමටත් අවස්ථාව විවර වනු ඇත. තවද, ආර්ථිකය වර්ධනය වන විට ආපසු ගෙවිය යුතු ණය ප්රමාණය ඉහළ යන ආකාරයේ (Macro-Linked Bonds වැනි) අහිතකර කොන්දේසි වෙනුවට විකල්ප මූල්ය වෙළෙඳපොළ උපක්රම වෙත යොමු වීමේ මාවතක් ද නිර්මාණය වේ.
කෙසේ වෙතත්, මෙම ඉවත් වීමේ ප්රවේශය පිටුපස දැවැන්ත අවදානමක් සැඟව පවතී. ණය ප්රතිව්යුහගත කිරීම හරහා ශ්රී ලංකාවට හිමි වූ සහන කාලය (Grace Period) 2027–2028 වන විට අවසන් වන අතර, ඉන්පසු වසරකට ඩොලර් බිලියන ගණනින් වන විදේශ ණය වාරික ගෙවීමේ බරපතළ වගකීම රට හමුවේ නිර්මාණය වේ. එවැනි තත්ත්වයකදී IMF ආරක්ෂිත දැල සහ බාහිර අධීක්ෂණය නොමැති වීම ජාත්යන්තර ණය ශ්රේණිගත කිරීම් (Credit Ratings) පහත වැටීමට හේතු විය හැකි අතර, ගෝලීය වෙළෙඳපොළෙන් වාණිජ ණය ලබාගැනීම අධික පිරිවැයක් සහිත වනු ඇත. එමෙන්ම බාහිර විනය පාලනයක් නොමැති පසුබිමක දේශපාලන වුවමනාවන් මත මූල්ය විනය බිඳවැටුණහොත්, රට නැවතත් 2022 වසරේ මුහුණදුන් ආකාරයේ ගෙවුම් ශේෂ සහ විදේශ විනිමය අර්බුදයකට ඇද වැටීමේ ප්රබල ප්රවණතාවක් පවතී.
රාජ්ය තාන්ත්රික අවිනිශ්චිතතාව සහ ගෝලීය කඹඇදීම
IMF වැනි ජාත්යන්තර මූල්ය ආයතනයක් මෙරට ආර්ථිකයේ නහරගත වන මට්ටමට බද්ධ වී තිබියදී, ගිවිසුම අවසන් වූ සැණින් සාමාන්ය රාජ්ය තාන්ත්රික මට්ටමෙන් පමණක් සහය ලබාගැනීම ප්රායෝගිකව ක්රියාත්මක කළ හැක්කේද යන්න ආර්ථික හා දේශපාලන විශ්ලේෂකයන්ගේ දැඩි විමසුමට ලක්ව ඇත. වත්මන් රජය සිය විදේශ ප්රතිපත්තිය තුළ යම් රාජ්ය තාන්ත්රික අවිනිශ්චිතතාවක් පෙන්නුම් කරන බවට විචාරකයින් මත පළ කරන අතර, ගෝලීය වශයෙන් යුක්රේන-රුසියා, මැදපෙරදිග සහ ඉන්දු-පැසිෆික් කලාපීය ගැටුම් උග්ර වෙමින් පවතින බෙදී ගිය ලෝකයක, රටවල් අතර සමතුලිතතාව රැකගනිමින් ආර්ථික ගනුදෙනු පවත්වාගෙන යාම අතිශය සංකීර්ණ අභියෝගයකි.
මෙහිදී වඩාත්ම තීරණාත්මක සාධකය වන්නේ කලාපීය සහ ගෝලීය බලවතුන් වන ඉන්දියාව සහ චීනය සමඟ රජය ඉදිරියේදී පවත්වා ගැනීමට අපේක්ෂා කරන සබඳතාවයි. ශ්රී ලංකාව එක් බල කඳවුරක් කෙරෙහි පමණක් නැඹුරු වන ඒකපාර්ශ්වික ගමනක් යන්නේද, නැතහොත් බලවතුන් දෙපිරිසම තුලනය කරමින් ආර්ථික සහන ලබාගැනීමේ නොබැඳි පිළිවෙතක් අනුගමනය කරන්නේද යන්න තවමත් පැහැදිලි නොමැත. මෑතකදී ඉන්දීය ආරක්ෂක බලධාරීන්ගේ ශ්රී ලංකා සංචාරයන් සහ ඉන්දු-ලංකා ආරක්ෂක සහයෝගීතා වර්ධනයන් දෙස බැලීමේදී පෙනී යන්නේ, නවදිල්ලිය සිය දකුණු දේශසීමාවේ ආරක්ෂාව සහ කලාපීය ආධිපත්යය තහවුරු කරගැනීමට දරන උත්සාහයයි. අනෙක් පසින්, ශ්රී ලංකාවේ විශාලතම ද්විපාර්ශ්වික ණයහිමියා වන චීනය සිය ‘තීරය සහ මාවත’ (BRI) ව්යාපෘති හරහා මෙරට තුළ රඳවාගෙන සිටින ආර්ථික හා මූලෝපායික ග්රහණය කිසිසේත්ම අත්හැරීමට සූදානම් නැත.
මෙවන් පසුබිමක, IMF සෙවණැල්ලෙන් ඉවත් වන රජයකට තම ආර්ථිකය පවත්වාගෙන යාම සඳහා එක්කෝ ඉන්දියාවේ කඩිනම් මූල්ය පහසුකම් මත හෝ චීනයේ දීර්ඝකාලීන ආයෝජන මත දැඩි ලෙස යැපීමට සිදුවනු ඇත. එහෙත් එවැනි එක් පාර්ශ්වයකට පමණක් බර තැබීම කලාපීය බල අරගලයේ ගොදුරක් බවට ශ්රී ලංකාව පත්කිරීමේ අවදානම ඉහළ නංවයි.
HariDeshayaLk ගවේෂණාත්මක නිගමනය
2027න් පසු IMF සමඟ අලුත් ගිවිසුමකට නොයාම යනු ජාතික ආර්ථික ස්වාධීනත්වය උදෙසා තබන නිර්භීත පියවරක් ලෙස පෙනී ගියද, එහි සැබෑ ජයග්රහණය රඳා පවතින්නේ රට සතු නිල විදේශ සංචිත ඩොලර් බිලියන 10-12 සීමාව ඉක්මවා වර්ධනය කරගැනීම සහ අපනයන ආදායම දැවැන්ත ලෙස ඉහළ නංවා ගැනීම මත පමණි. එපමණක් නොව, විදේශ ප්රතිපත්තියේ පවතින අවිනිශ්චිතතාව දුරු කරමින්, ඉන්දියාව සහ චීනය අතර බල තුලනය බුද්ධිමත්ව කළමනාකරණය නොකළහොත්, IMF පාලනයෙන් මිදීමට ගන්නා උත්සාහය අවසානයේ කලාපීය භූ-දේශපාලනික උගුලක සිරවී නැවතත් රට ආර්ථික අර්බුදයකට ඇද දැමීමේ නොපෙනෙන