HariDeshayaLk | විශේෂ ගවේෂණාත්මක වාර්තාව
මහජන බදු මුදලින් හෝ ජාත්යන්තර ණය ආධාර යටතේ ක්රියාත්මක වන මහා පරිමාණ රාජ්ය ඉදිකිරීම් ව්යාපෘතියක මූල්ය විනය සහ ගුණාත්මකභාවය රැඳී පවතින්නේ ප්රධාන පාර්ශ්ව තුනක් අතර ඇති තුලනය මතය. ඒ ව්යාපෘතියේ හිමිකරු වන සේවායෝජකයා (රජය), ඉදිකිරීම් සිදුකරන කොන්ත්රාත්කරු සහ සමස්ත ක්රියාවලිය ස්වාධීනව අධීක්ෂණය කරන උපදේශක ඉංජිනේරුවරයා යන ත්රිත්වයයි.
මෙම ත්රිපාර්ශ්වික ව්යුහය තුළ උපදේශක ඉංජිනේරුවරයාගේ වෘත්තීය ස්වාධීනත්වය යනු මහජන මුදල් කොල්ලකෑමෙන් වළක්වන ප්රධානතම පලිහයි. කොන්ත්රාත්කරුවන් විසින් ඉදිරිපත් කරන අමතර ගෙවීම්, විචල්ය වැඩ අයිතම (Variation Orders), කාලය දීර්ඝ කිරීමේ ඉල්ලීම් (EOT) සහ මූල්ය හිමිකම් (Claims) තාක්ෂණිකව හා කොන්ත්රාත්මය වශයෙන් අපක්ෂපාතීව ඇගයීම ඔහු සතු පරම වගකීමකි.
නමුත්, අධීක්ෂණයට ලක්විය යුතු කොන්ත්රාත්කරු සහ අධීක්ෂණය සිදුකරන උපදේශක ආයතනය යනු පසුගිය වසර ගණනාවක් පුරා එකට ව්යාපාර කළ ‘ගජ මිතුරන්’ නම් එතැන සිදුවන්නේ කුමක්ද?
ශ්රී ලංකාවේ මහා පරිමාණ රාජ්ය ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්රයේ ප්රමුඛතම කොන්ත්රාත්කරුවා වන මාගා ඉංජිනියරින් (MAGA Engineering (Pvt) Ltd) සමාගම සහ ප්රමුඛ උපදේශන ආයතනයක් වන Engineering Consultants (Pvt) Ltd (ECL) අතර පවතින ලේඛනගත වාණිජ සබඳතා පිළිබඳව HariDeshayaLk සිදුකළ ගවේෂණයේදී මහජන මුදල්වල සුරක්ෂිතභාවය පිළිබඳ බරපතළ ප්රශ්නාර්ථයක් මතුව තිබේ.
ලේඛනගත වාණිජ බැඳීම: එකම කොන්ත්රාත්තුවේ හවුල්කරුවන් සහ උප-කොන්ත්රාත්කරුවන්!
නිල ව්යාපෘති සහතික සහ අමාත්යාංශ ලිපි ලේඛන පරීක්ෂා කිරීමේදී තහවුරු වන්නේ මාගා ඉංජිනියරින් සමාගම සහ ECL ආයතනය අතර බිලියන ගණනක රාජ්ය ව්යාපෘති කිහිපයක් හරහා සෘජු මූල්ය හා වාණිජ බැඳීම් පැවතී ඇති බවයි. ඇතැම් ව්යාපෘතිවලදී ECL ආයතනය මාගා සමාගමේ සම-හවුල්කරුවෙකු ලෙසත්, තවත් ව්යාපෘතිවලදී මාගා සමාගමෙන් මුදල් ලබන උප-කොන්ත්රාත්කරුවෙකු ලෙසත් කටයුතු කර තිබේ.
- පළමු සාක්ෂිය – ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්යාල ව්යාපෘතිය: ශ්රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්යාලයේ තාක්ෂණ පීඨ ගොඩනැගිලි සහ යටිතල පහසුකම් ව්යාපෘතිය සඳහා එම විශ්වවිද්යාලය මගින් 2020 ජූලි 31 වැනිදා නිකුත් කර ඇති CW/PRO/FOT/01/2014 අංක දරන භාරගැනීමේ සහතිකයට අනුව, බදු රහිතව රුපියල් 2,672,581,849.67ක (බිලියන 2.67ක) වටිනාකමකින් යුත් මෙම කොන්ත්රාත්තුව ක්රියාත්මක කර ඇත්තේ MAGA – ECL Joint Venture නම් ඒකාබද්ධ ව්යාපාරය මගිනි. 2017 අගෝස්තු 10 වැනිදා ආරම්භ වූ මෙම ව්යාපෘතිය තුළ ආයතන දෙක එකම කොන්ත්රාත්කරු ලෙස අත්වැල් බැඳගෙන කටයුතු කර ඇත.

දෙවැනි සාක්ෂිය – රජරට විශ්වවිද්යාල ව්යාපෘතිය: ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ (ADB) මූල්යාධාර යටතේ අධ්යාපන අමාත්යාංශය ක්රියාත්මක කළ රජරට විශ්වවිද්යාලයේ තාක්ෂණ පීඨ ව්යාපෘතිය පිළිබඳව, එම ව්යාපෘතියේ (STHRD) අධ්යක්ෂ මහාචාර්ය සී. එස්. ලේවන්ගමගේ විසින් 2024 ජුනි 14 වැනිදා නිකුත් කළ සේවා සහතිකය මීට තවත් ප්රබල සාක්ෂියකි. රුපියල් බිලියන 5.3ක වටිනාකමකින් යුත් මෙම ව්යාපෘතියේදී ECL ආයතනය කටයුතු කර ඇත්තේ මාගා ඉංජිනියරින් සමාගමේ විශේෂිත නිර්මාණ උප-කොන්ත්රාත්කරු (Specialized Design Subcontractor) ලෙසය. ක්ෂේත්රයේ ලේඛනගත තොරතුරු අනුව ඒ සඳහා රුපියල් මිලියන 105.64ක සැලකිය යුතු උපදේශන ගාස්තුවක්ද මාගා හරහා ECL වෙත හිමිවී තිබේ.

- තෙවැනි සාක්ෂිය – කැලණිය විශ්වවිද්යාල ව්යාපෘතිය: ආසියානු සංවර්ධන බැංකු ආධාර යටතේ ක්රියාත්මක වූ කැලණිය විශ්වවිද්යාලයේ පරිගණක හා තාක්ෂණ පීඨ ගොඩනැගිලි ව්යාපෘතිය බදු රහිතව ඇමරිකානු ඩොලර් 7,209,685.39ක් සහ ශ්රී ලංකා රුපියල් 3,032,703,757.13ක වටිනාකමකට ICC – MAGA ඒකාබද්ධ ව්යාපාරය වෙත පිරිනැමූ බව 2020 අගෝස්තු 21 දිනැති STHRD/PMU/KE – CW පිළිගැනීමේ ලිපියෙන් තහවුරු වේ. 2022 ජුනි 10 දිනැති අධ්යාපන අමාත්යාංශයේ සේවා සහතිකයේ පැහැදිලිව සඳහන් වන්නේ, එම කොන්ත්රාත්තුවේදීද MAGA – ICC ඒකාබද්ධ ව්යාපාරයේ විශේෂිත නිර්මාණ උප-කොන්ත්රාත්කරු ලෙස කටයුතු කර ඇත්තේ ECL සමාගම බවයි.

පෙර ව්යාපෘතිවලදී වාණිජ සබඳතා පැවැත්වීම පමණක් යම් ආයතනයක් පක්ෂපාතීව ක්රියා කරන බවට නෛතික සාක්ෂියක් නොවන බව සැබෑය. නමුත් එවැනි සමීප ව්යාපාරික හවුල්කරුවෙකු තවත් දැවැන්ත රාජ්ය ව්යාපෘතියකදී මාගා සමාගම අධීක්ෂණය කරන “ස්වාධීන උපදේශකයා” බවට පත්වන්නේ නම්, එය ලෝක බැංකු ප්රසම්පාදන මාර්ගෝපදේශ සහ ජාත්යන්තර උපදේශන ප්රමිතීන් යටතේ සැබෑ, විභව හෝ පෙනෙන අවශ්යතා ගැටුමක් (Conflict of Interest) ලෙස දැඩි සැලකිල්ලට ලක්විය යුතු බරපතළ කාරණයකි.
මහනුවර බිලියන 22 ව්යාපෘතිය: අභ්යන්තරයෙන් පුපුරා යන චෝදනා!
මෙම වාණිජ බැඳීම් පිළිබඳ විමසුම හුදු න්යායාත්මක සාකච්ඡාවකින් ඔබ්බට ගොස් මහජන මුදල් පිළිබඳ බරපතළ අවදානමක් බවට පත්වන්නේ මහනුවර බහුවිධ ප්රවාහන පර්යන්ත ව්යාපෘතිය ආශ්රිතව මේ වන විට වාර්තා වන තොරතුරු සමඟය. රුපියල් බිලියන 22කට ආසන්න කොන්ත්රාත් වටිනාකමක් යටතේ මාගා සමාගම ඉදිකිරීම් සිදුකරන මෙම ව්යාපෘතියේ අධීක්ෂණ උපදේශකත්වය දරනු ලබන්නේ ECL ආයතනය ප්රමුඛ තවත් ආයතන දෙකක් එක්ව පිහිටුවාගත් උපදේශන ඒකාබද්ධ ව්යාපාරයක් (Consultancy JV) මගිනි.
ව්යාපෘති අභ්යන්තර සහ ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්රයේ විශ්වාසදායක ආරංචි මාර්ග හරහා HariDeshayaLk වෙත අනාවරණය වන තොරතුරු අනුව එහි සිදුවෙමින් පවතින ක්රියාදාමය අතිශය බරපතළය:
- කොන්ද කෙළින් තබාගත් විදේශීය ප්රධානියා එළියට විසිවීම: මෙම උපදේශන කණ්ඩායමේ ප්රධානියා (Team Leader) ලෙස මුලින් කටයුතු කර ඇත්තේ ඊජිප්තු ජාතික විදේශීය විශේෂඥයෙකි. ඔහු කොන්ත්රාත් කොන්දේසි සහ තාක්ෂණික ප්රමිතීන් දැඩි ලෙස ක්රියාත්මක කරමින්, කොන්ත්රාත්කරුට නීතිමය හිඩැස් හරහා අමතර මූල්ය වාසි ලබාගැනීමට තිබූ අවස්ථා කිහිපයක්ම නිවැරදිව පෙන්වා දී අවහිර කර ඇති බවට තොරතුරු වාර්තා වේ.
- මාස 5ක වැටුප් පවා නොගෙවා පලවා හැරීමේ චෝදනාව: මෙම දැඩි අධීක්ෂණ ප්රතිපත්තිය හේතුවෙන් අදාළ විදේශීය කණ්ඩායම් නායකයා කොන්ත්රාත්කරුගේ දැඩි අප්රසාදයට ලක්වූ බවත්, පසුව පාර්ශ්ව කිහිපයක මැදිහත්වීම මත ඔහු එම තනතුරෙන් ඉවත් කිරීමට කටයුතු කළ බවටත් ක්ෂේත්රය තුළ බරපතළ චෝදනාවක් එල්ල වී තිබේ. ඊටත් වඩා බරපතළ කරුණ වන්නේ, එම විදේශීය විශේෂඥයාට හිමිවිය යුතු මාස පහක පමණ වැටුප් පවා නොගෙවා ඔහු ඉවත් කරනු ලැබූ බවට වාර්තා පළවීමයි.
- මිලියන 100 – 200 අතර හිමිකම් (Claims) පහසුවෙන් අනුමත වීම: අදාළ ස්වාධීන කණ්ඩායම් නායකයා ඉවත් වීමෙන් අනතුරුව ව්යාපෘතියේ අධීක්ෂණ ක්රියාවලිය කොන්ත්රාත්කරුට අතිශය නම්යශීලී අයුරින් ක්රියාත්මක වන බවට අභ්යන්තර ආරංචි මාර්ග චෝදනා කරයි. ඒ අනුව රුපියල් මිලියන සියයත් දෙසීයත් අතර දැවැන්ත මූල්ය හිමිකම් (Claims) පහසුවෙන් ඉදිරිපත් වෙමින් පවතින බවටද තොරතුරු අනාවරණය වේ.
- ටෙන්ඩර් නැතිව රුපියල් මිලියන 800ක වැඩ කොටසක් පැවරීමේ සූදානම: මේ සියල්ලටම වඩා මහජන මුදල් පිළිබඳව සෘජු අවධානය යොමු විය යුතු කාරණය වන්නේ, රුපියල් මිලියන 800කට ආසන්න වටිනාකමකින් යුත් නව වැඩ කොටසක් විවෘත තරගකාරී ලංසු කැඳවීමකින් (Open Tender) තොරව, දැනට ක්රියාත්මක ව්යාපෘතියේම අමතර වැඩ කොටසක් (Variation / Additional Work) ලෙස මාගා සමාගම වෙතම පැවරීමට සූදානමක් පවතින බවට නැඟෙන චෝදනාවයි. වෙනත් සුදුසුකම් ලත් කොන්ත්රාත්කරුවන්ට තරග කිරීමට අවස්ථාව අහිමි කරමින් එවැනි දැවැන්ත මුදලක් අමතර වැඩක් ලෙස පිරිනැමීමට යන්නේ නම්, එහි ප්රසම්පාදන නීත්යනුකූලභාවය සහ මූල්ය සාධාරණත්වය පිළිබඳව බරපතළ ගැටලුවක් මතු වේ.
බිඳ දැමිය යුතු ව්යුහාත්මක ජාලය සහ වත්මන් රජයේ වගකීම
ඉහත චෝදනා කිසිවක් ස්වාධීන විමර්ශනයකින් තොරව අවසන් තීන්දු ලෙස භාරගත නොහැකි වුවද, ඒවා හුදෙක් නොසලකා හැරිය හැකි සරල කටකතා නොවේ. කොන්ත්රාත්කරු සහ උපදේශකයා අතර පවතින ලේඛනගත වාණිජ ඉතිහාසය හමුවේ, විදේශීය කණ්ඩායම් නායකයාගේ ඉවත්වීම, මිලියන සිය ගණනක හිමිකම් සහ රුපියල් මිලියන 800ක අමතර වැඩ කොටස පිළිබඳව කඩිනම් හා විනිවිද පෙනෙන පරීක්ෂණයක් සිදුකිරීම අත්යවශ්ය වේ.
ශ්රී ලංකාව දශක ගණනාවක් තිස්සේ පීඩා විඳින්නේ නීතියේ සහ ප්රසම්පාදන ක්රමවේදවල ඇති හිඩැස් භාවිත කරමින්, සමාගම්, දේශපාලන බලඅධිකාරිය සහ රාජ්ය නිලධාරීන්ගේ සහයෝගය ඇතිව මහජන මුදල් අධික ලෙස වැය කෙරෙන සංවිධානාත්මක ව්යුහයක් හේතුවෙනි. එම පැරණි ක්රමවේදය වෙනස් කර දූෂණයෙන් තොර රාජ්ය පාලනයක් ඇති කරන බවට ප්රතිඥා දෙමින් බලයට පත් වත්මන් රජය කෙරෙහි ජනතාව තැබූ ප්රධානතම විශ්වාසය වූයේ මෙවැනි ඒකාධිකාරී ජාලයන් බිඳ දමනු ඇති බවයි.
එබැවින් පහත කරුණු සම්බන්ධයෙන් අදාළ අමාත්යාංශය, ව්යාපෘති කළමනාකරණ ඒකකය, විගණකාධිපතිවරයා සහ අදාළ ජාත්යන්තර මූල්ය ආයතන වහාම රටට පැහැදිලි කිරීමක් කළ යුතුය:
- මහනුවර ව්යාපෘතියේ උපදේශන ඒකාබද්ධ ව්යාපාරය තෝරාගැනීමේදී ECL සහ මාගා සමාගම අතර පැවති පෙර වාණිජ සබඳතා නිසි පරිදි හෙළිදරව් කර ඇගයීමට ලක්කළේද?
- ඊජිප්තු ජාතික කණ්ඩායම් නායකයා ව්යාපෘතියෙන් ඉවත් වූ සැබෑ හේතුව සහ ඔහුගේ වැටුප් සම්බන්ධ ගැටලුව කුමක්ද?
- රුපියල් මිලියන 800ක අමතර වැඩ කොටස විවෘත ටෙන්ඩර් පටිපාටියෙන් බැහැරව ලබාදීමට සැලසුම් කර තිබේද?
සමාගමක් වෙත කොන්ත්රාත් ලබාදීමට වඩා වැදගත් වන්නේ එම කොන්ත්රාත් අධීක්ෂණය කරන යාන්ත්රණය කිසිදු බලපෑමකින් හෝ අවශ්යතා ගැටුමකින් තොරව ස්වාධීනව ක්රියාත්මක වීමයි. මේ සම්බන්ධයෙන් නැඟෙන සාධාරණ ප්රශ්නවලට අදාළ සමාගම්වලට මෙන්ම රජයේ බලධාරීන්ටද පිළිතුරු දීමේ අයිතිය සහ වගකීම ඇති අතර, මහජන මුදලේ සුරක්ෂිතභාවය තහවුරු කළ හැක්කේ එවැනි විවෘත වගවීමක් තුළින් පමණි.
(මෙම ලිපියේ සඳහන් කරුණු සම්බන්ධයෙන් මාගා ඉංජිනියරින් සමාගමට, ECL ආයතනයට හෝ අදාළ රාජ්ය බලධාරීන්ට කිසියම් පැහැදිලි කිරීමක් සිදුකිරීමට අවශ්ය නම්, ඒ සඳහා HariDeshayaLk වෙත ඕනෑම අවස්ථාවක ඉඩකඩ විවෘතව පවතී.)



