ශ්රී ලංකාවේ කෘෂිකාර්මික හා පාරිභෝගික ක්ෂේත්රය තුළ සහල් යනු හුදෙක් ප්රධාන ආහාරය පමණක් නොව, ආර්ථික හා දේශපාලනික වශයෙන් අතිශය සංවේදී මාතෘකාවකි. මෑතකදී පොළොන්නරුවේ ප්රමුඛ පෙළේ සහල් නිෂ්පාදන සමාගමක් වන ‘නිව් රත්න සහල් පුද්ගලික සමාගම’ රජයේ පාලන මිල උල්ලංඝනය කිරීමේ චෝදනාවට වරදකරු කරමින් ලබා දුන් අධිකරණ තීන්දුව, මෙරට සහල් සැපයුම් ජාලයේ පවතින ගැඹුරු නෛතික හා ව්යූහාත්මක අර්බුදයන් යළිත් වරක් සමාජ කතිකාවට ලක් කර තිබේ.
සිද්ධියේ පසුබිම සහ අධිකරණ තීන්දුව
පාරිභෝගික කටයුතු පිළිබඳ අධිකාරිය විසින් 2022 වර්ෂයේදී නිකුත් කරන ලද ගැසට් නිවේදනයකට අනුව නාඩු සහල් සඳහා උපරිම සිල්ලර මිල (MRP) රුපියල් 220/- ක් ලෙස නියම කර තිබිණි. එහෙත් නිව් රත්න සහල් සමාගම විසින් එම නෛතික සීමාව ඉක්මවා යමින් රතු නාඩු කිලෝග්රෑමයක මිල රුපියල් 225/- ක් ලෙස සටහන් කර වෙළෙඳපොළට නිකුත් කර තිබූ බව විමර්ශනවලදී තහවුරු විය. ඒ අනුව 2026 අගෝස්තු 06 වනදා පොළොන්නරුව මහෙස්ත්රාත් අධිකරණය විසින් විත්තිකාර සමාගම සහ එහි අධ්යක්ෂ මණ්ඩලය වරදකරුවන් කරමින් රුපියල් දස ලක්ෂයක (මිලියනයක) දඩයක් නියම කරන ලදී.
දිවයින පුරා වැටලීම් සහ පාරිභෝගික අධිකාරියේ මැදිහත්වීම
මෙම අධිකරණ තීන්දුව පාරිභෝගික කටයුතු පිළිබඳ අධිකාරිය විසින් දිවයින පුරා දියත් කර ඇති පුළුල් නියාමන මෙහෙයුම් මාලාවක එක් ප්රධාන සන්ධිස්ථානයක් පමණි. ගම්පොළ, ගාල්ල සහ වැලිසර ආදී ප්රදේශවලද පාලන මිල ඉක්මවා සහල් අලෙවි කළ වෙළෙඳුන්ට එරෙහිව රුපියල් ලක්ෂ පහේ සිට මිලියනය දක්වා දඩ මුදල් නියම වී ඇත. මෙහෙයුම් 3,500 කට අධික සංඛ්යාවකින් රුපියල් මිලියන 54 කට අධික මුදලක් රජයට අය කර ගැනීමට පාරිභෝගික අධිකාරිය සමත් වී තිබේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම වැටලීම් සහ නීතිමය ක්රියාමාර්ග මඟින් පමණක් සහල් වෙළෙඳපොළේ සැබෑ අර්බුදය විසඳිය හැකිද යන්න විචාරාත්මකව විමසා බැලිය යුතුය.
සහල් වෙළෙඳපොළේ ‘අල්පාධිකාරී’ ග්රහණය
මෙරට සහල් වෙළෙඳපොළේ පවතින මිල අස්ථාවරත්වයට ප්රධානතම හේතුවක් වන්නේ, සමස්ත සැපයුම් දාමය අතලොස්සක් වූ මහා පරිමාණ සහල් මෝල් හිමියන්ගේ ග්රහණයට නතු වී පැවතීමයි. අරලිය, නිව් රත්න සහ නිපුණ වැනි සමාගම් කිහිපයක් විසින් ආර්ථික විද්යාත්මකව ‘අල්පාධිකාරී’ වෙළෙඳපොළ හැසිරීමක් නිර්මාණය කර ඇත. 2011 වසරේදී 30% ක්ව පැවැති ඔවුන්ගේ වෙළෙඳපොළ කොටස 2019 වන විට 50% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත්තේ සමස්ත සැපයුමම තම අණසකට ගනිමිනි.
මහා පරිමාණ ව්යාපාරිකයන් සතුව මෙට්රික් ටොන් 3,000 කට වඩා ගබඩා කළ හැකි නවීන සයිලෝ පද්ධති පවතින අතර, අස්වනු නෙළන කාලයේදී අඩු මිලට අතිවිශාල වී තොග මිලදී ගෙන රැස්කර තබා ගැනීමට ඔවුහු සමත් වෙති. මීට ප්රතිවිරුද්ධව, සමස්ත වී අස්වැන්නෙන් 57% ක් සකස් කරන සුළු හා මධ්ය පරිමාණ සහල් මෝල් හිමියන් 1,400 කට ආසන්න පිරිසක් මූල්ය දුෂ්කරතා සහ ගබඩා පහසුකම් නොමැතිකම හේතුවෙන් දැඩි අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටිති. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස හිඟ කාලසීමාවන්හිදී සහල් මිල තීරණය කිරීමේ සම්පූර්ණ බලය මහා පරිමාණ මුදලාලිලා අතට පත් වේ.
මිල පාලනයේ අසාර්ථකත්වය සහ කළු කඩ නිර්මාණය වීම
රජය විසින් නිතර ගැසට් නිවේදන නිකුත් කරමින් මිල පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළද, ප්රායෝගිකව එය ක්රියාත්මක නොවීම පිටුපස ඇත්තේ ආර්ථික විද්යාත්මක සාධකයි. පාලන මිල පිරිවැයට වඩා අඩුවෙන් නියම වූ විට, මහා පරිමාණ මෝල් හිමියන් සැපයුම සීමා කරමින් වෙළෙඳපොළ තුළ කෘතිම හිඟයක් නිර්මාණය කරති. අනතුරුව, කොළඹ පිටකොටුව කේන්ද්ර කරගනිමින් නිල නොවන කළු කඩයක් නිර්මාණය වන අතර, තොග වෙළෙඳුන්ගෙන් රහසිගතව අතිරේක මුදල් අයකර ගැනීමට මෝල් හිමියෝ කටයුතු කරති. අවසානයේ එහි සම්පූර්ණ පීඩනය එල්ල වන්නේ සිල්ලර වෙළෙන්දාට සහ පාරිභෝගිකයාටය.
රාජ්ය යාන්ත්රණයේ පවතින බිඳවැටීම්
මීට අමතරව, රාජ්ය යාන්ත්රණය සතුව තත්ය කාලීන කෘෂිකාර්මික දත්ත පද්ධතියක් නොමැතිකම සහ වී අලෙවි මණ්ඩලය (PMB) අක්රිය මට්ටමක පැවැතීම මෙම ඒකාධිකාරය තවදුරටත් ශක්තිමත් කර ඇත. අතීතයේදී වෙළෙඳපොළ තරඟකාරීත්වය පවත්වා ගැනීමට සහ මිල ස්ථායී කිරීමට රාජ්ය අංශය මැදිහත් වූවද, වර්තමානයේ ප්රමාණවත් බෆර් තොගයක් පවත්වාගෙන යාමට රජය අපොහොසත් වී තිබේ. නිෂ්පාදන පිරිවැය ඉහළ යාමට සාපේක්ෂව පාලන මිල යාවත්කාලීන නොවීමද නීති උල්ලංඝනය වීමට ප්රබල උත්ප්රේරකයක් වී ඇත.
තිරසාර විසඳුමක් සඳහා යෝජනා
නිව් රත්න සහල් සමාගමට පැනවූ ලක්ෂ 10 ක දඩය නීතිය බලාත්මක කිරීමේ ලා වැදගත් පූර්වාදර්ශයක් වුවද, එය පිළිකාවකට දෙන වේදනා නාශකයක් බඳු තාවකාලික පිළියමක් පමණි. මෙම අර්බුදයට තිරසාර විසඳුම් ලබා දීමට නම්, රජය දැඩි පාලන මිල ප්රතිපත්තියෙන් මිදී සාධාරණ ලාභ ආන්තිකයක් සහිත ගතික මිලකරණ ක්රමවේදයකට මාරු විය යුතුය. එමෙන්ම, සුළු හා මධ්ය පරිමාණ මෝල් හිමියන් මූල්යමය හා තාක්ෂණික වශයෙන් බලගැන්වීමත්, වී අලෙවි මණ්ඩලය සක්රිය කරමින් ප්රමාණවත් රාජ්ය සංචිතයක් පවත්වා ගැනීමත්, විද්යාත්මක දත්ත මත පදනම් වූ තරඟකාරී වෙළෙඳපොළක් නිර්මාණය කිරීමත් වත්මන් යුගයේ අත්යවශ්යම අවශ්යතාවය වී තිබේ.