සංක්ෂිප්තය (Executive Summary): විධායකයේ සහ ව්යවස්ථාදායකයේ තුනෙන් දෙකක බලතල ඒකරාශී වීමත් සමඟ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධන පිළිබඳ සංවාදය යළි කරළියට පැමිණ ඇත. මෙම බලය ඒකපාර්ශ්වික පාලනයක් සඳහා නොව, ආයතනික ස්වාධීනත්වය සහ පුළුල් ජාතික සම්මුතියක් උදෙසා භාවිත කිරීමේ වැදගත්කම නීති සහ දේශපාලන විශ්ලේෂකයෝ අවධාරණය කරති.
ප්රධාන නිරීක්ෂණ (Key Takeaways)
- ව්යවස්ථාපිත ආරක්ෂණය: 1978 ව්යවස්ථාව මඟින් 2/3ක බහුතරයක් නියම කළේ සාමාන්ය බහුතරයකින් මූලික නීති හිතුවක්කාරී ලෙස වෙනස් කිරීම වැළැක්වීමටය.
- ඓතිහාසික රටාව: අතීතයේදී 2/3 බලය ලත් ආණ්ඩු එම බලය වැඩි වශයෙන් යොදාගත්තේ පාලක පාර්ශ්වයේ දේශපාලන පැවැත්ම වෙනුවෙනි.
- ජාතික සම්මුතියේ අවශ්යතාව: වත්මන් ජනවරම යනු ඒකපාර්ශ්වික තීරණ ගැනීමට ලැබුණු බලපත්රයක් නොව, පාරදෘශ්ය සහ ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක් ස්ථාපිත කිරීමේ වගකීමකි.
1. ‘තුනෙන් දෙකේ’ ව්යවස්ථාපිත යන්ත්රණය
1978 ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට අනුව, ව්යවස්ථාපිත සංශෝධනයක් සඳහා පාර්ලිමේන්තුවේ තුනෙන් දෙකක (2/3) විශේෂ බහුතරයක් — සහ ඇතැම් වගන්ති සඳහා මහජන ජනමත විචාරණයක් — අනිවාර්ය කර ඇත. අන්තර්ජාතික ප්රජාතන්ත්රවාදී ප්රතිපත්තිවලට අනුව මෙම සීමාව පනවා ඇත්තේ ප්රධාන අරමුණු දෙකක් උදෙසාය:
1. ව්යවස්ථාපිත ස්ථාවරත්වය: තාවකාලික ආණ්ඩු බලයට පත්වන සෑම අවස්ථාවකම රටේ උත්තරීතර නීතිය වෙනස් කිරීම වැළැක්වීම.
2. ද්විපාර්ශ්වික සහයෝගිතාව: විපක්ෂය ඇතුළු පාර්ලිමේන්තුවේ නියෝජනය වන සුළුතර කණ්ඩායම්වල එකඟතාව සහ අදහස් ලබාගැනීමට රජයට බලකිරීම.
2. අතීත භාවිතයන් පිළිබඳ විවේචනාත්මක විශ්ලේෂණය
ශ්රී ලංකාවේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා ඉතිහාසය පරිශීලනය කිරීමේදී, විශේෂ බහුතර බලයක් හිමිවූ සෑම අවස්ථාවකම පාහේ ව්යවස්ථාපිත සංශෝධන යොදාගනු ලැබුවේ ප්රජාතන්ත්රවාදී ආයතන ශක්තිමත් කිරීමට වඩා, පාලක පක්ෂයේ බලතල පුළුල් කරගැනීමට බව පෙනී යයි.
Anidda Digital විශේෂ වීඩියෝ සාකච්ඡාවකට එක්වෙමින් ජ්යෙෂ්ඨ නීතිඥ කේ.ඩබ්ලිව්. ජනරංජන පෙන්වා දෙන්නේ මෙම අතීත ප්රවණතාව වත්මන් පාලනය හමුවේ ඇති ප්රධානතම පාඩම බවයි.
“යම් ආණ්ඩුවකට තුනෙන් දෙකක බලයක් ලැබුණු පමණින් එය පෞද්ගලික හෝ දේශපාලනික උවමනාවන් වෙනුවෙන් භාවිත කිරීම වෙනුවට, පුළුල් ජාතික සම්මුතියක් ගොඩනගා ගැනීමට යොදාගත යුතුයි.” — ජ්යෙෂ්ඨ නීතිඥ කේ.ඩබ්ලිව්. ජනරංජන
3. වත්මන් ප්රවණතා සහ ආයතනික ස්වාධීනත්වය
වත්මන් දේශපාලන පරිසරය තුළ සිදුකිරීමට යෝජිත ව්යවස්ථාපිත වෙනස්කම් කෙරෙහි සිවිල් සමාජය, නීති ක්ෂේත්රය සහ විපක්ෂය දැඩි විමසිල්ලෙන් පසුවේ. මෙහිදී ප්රධාන නිරීක්ෂණ කලාපයන් සහ ඒවාට අදාළ ප්රජාතන්ත්රවාදී අපේක්ෂාවන් මෙන්ම පවතින අවදානම් කෙරෙහි ද අවධානය යොමුවේ:
ආයතනික ස්වාධීනත්වය (Institutional Independence)
ඕනෑම ප්රජාතන්ත්රවාදී රාජ්යයක පැවැත්ම තීරණය වන්නේ අධිකරණය සහ ස්වාධීන කොමිෂන් සභාවල අපක්ෂපාතීත්වය මතය. ව්යවස්ථා සංශෝධනයක් හරහා සිදුවිය යුතු ප්රධානම අපේක්ෂාව වන්නේ මෙම ආයතන වෙත විධායකයෙන් එල්ල වන බලපෑම් අවම කර ඒවා සබල ගැන්වීමයි. කෙසේ වෙතත්, විශේෂ බහුතර බලතල හමුවේ විධායකයේ පාලනය වැඩිවී ආයතනික ස්වාධීනත්වය හීන වීමේ අවදානමක් ද පවතී.
පාරදෘශ්යභාවය සහ මහජන සහභාගීත්වය (Transparency & Public Engagement)
ව්යවස්ථාපිත වෙනස්කම් සිදුකිරීමේදී වඩාත් මූලික වන්නේ විනිවිදභාවයෙන් යුත් ක්රියාවලියකි. ක්ෂේත්රයේ විද්වතුන්, සිවිල් සමාජය සහ පාර්ශවකරුවන්ගේ පුළුල් සංවාද මත පදනම්ව සංශෝධන සම්පාදනය කිරීම ප්රජාතන්ත්රවාදී අපේක්ෂාව වේ. ජනමතයට සහ පාර්ලිමේන්තු සංවාදවලට ප්රමාණවත් ඉඩක් නොදී කඩිනමින් ව්යවස්ථා සම්පාදනය කිරීමට යෑම මඟින් ක්රියාවලියේ පාරදෘශ්යභාවය ගිලිහී යා හැක.
ප්රජාතන්ත්රවාදී ප්රතිසංස්කරණ (Democratic Reforms)
රාජ්ය පාලනය සහ බලතල විමධ්යගත කිරීම, වගවීම සහ මූල්ය පරිපාලනය පිළිබඳ විගණන පද්ධති ශක්තිමත් කිරීම කාලීන අවශ්යතාවකි. නීතියේ ආධිපත්යය සුරක්ෂිත වන අන්දමින් මෙම ප්රතිසංස්කරණ සිදුවීම මහජන අපේක්ෂාව වුවද, සංශෝධනවල මූලික අරමුණ මධ්යගත පාලනයක් දෙසට යොමු වුවහොත් එය ප්රජාතන්ත්රවාදී ව්යූහයන්ගේ සමබරතාව බිඳවැටීමට හේතු විය හැක.
4. නිගමනය: පාලන වගකීම සහ ඉදිරි මග
ජනවරමකින් ලැබෙන බහුතර බලය යනු Absolute Power (සම්පූර්ණ පරමාධිපත්යය) නොවේ. එය ප්රජාතන්ත්රවාදී රාමුව තුළ පිහිටා භාවිත කළ යුතු Trustee Responsibility (භාරකාර වගකීමක්) වේ.
ඉදිරියේදී සිදුවන ඕනෑම ව්යවස්ථාපිත සංශෝධනයක් දීර්ඝකාලීන ජාතික අභිලාෂයන් සාක්ෂාත් කරගන්නා, විනිවිදභාවයෙන් යුතු සහ සමස්ත පාර්ලිමේන්තුවේම එකඟතාවයෙන් සිදුවන ක්රියාවලියක් බවට පත්කර ගැනීම රජයේ මෙන්ම ව්යවස්ථාදායකයේ ද වගකීම වේ.