ගම්පහ මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණයේදී මෑතකදී ඇති වූ සිදුවීම් මාලාව ශ්‍රී ලංකාවේ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ යාන්ත්‍රණය සහ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය අතර පවතින තුලනය පිළිබඳ ගැඹුරු නෛතික කතිකාවතක් නිර්මාණය කර තිබේ. අසත්‍ය හෝ පදනම් විරහිත නඩු පැවරීමෙන් පුරවැසියන් මුදාගැනීම වෙනුවෙන් ගරු මහේස්ත්‍රාත්වරයා දැක්වූ දැඩි අධිකරණමය සැලකිල්ල අගය කළ යුතු වුවද, එම නියෝගයේ අධිකරණ බල සීමාව සහ පොලිස් පරිපාලන ක්‍රියාවලිය තුළ පවතින නීතිමය යාන්ත්‍රණය පිළිබඳව සමබර නීතිමය විග්‍රහයක් සිදුකිරීම කාලීන අවශ්‍යතාවකි.
- නෛතික ගැටලුවේ ස්වභාවය: සැබෑ නියෝග පැහැර හැරීමක් ද? නැතහොත් ක්‍රියාපටිපාටික අනුකූලතාවක් ද?
මෙහිදී මතු වන ප්‍රධාන නෛතික ප්‍රශ්නය වන්නේ, අධිකරණයක් විසින් පොලිස්පතිවරයා වෙත දිවයිනම ආවරණය වන චක්‍රලේඛයක් නිකුත් කිරීමට නියෝග කළ පසු, අදාළ පළාත භාර නියෝජ්‍ය පොලිස්පතිවරයාගේ (DIG) මාර්ගෝපදේශ මාලාවක් අධිකරණයට ඉදිරිපත් කිරීම අධිකරණයට අපහාස කිරීමක් (Contempt of Court) ද, නැතහොත් බලතල පැවරීමේ නීත්‍යනුකූල මූලධර්මය (Doctrine of Delegation) මත සිදුවූ පරිපාලනමය පියවරක් ද යන්නයි.
අධිකරණය නොමඟ යැවීමේ චේතනාවකින් තොරව, අදාළ අධිකරණ බල ප්‍රදේශය තුළ නියෝගය ඵලදායීව ක්‍රියාත්මක කිරීමේ අරමුණින් මෙම පියවර ගෙන ඇති බවට සාධාරණ නෛතික තර්කයක් ඉදිරිපත් කළ හැකිය.
- මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණයක දේශීය අධිකරණ බල සීමාව (Territorial Jurisdiction)
අධිකරණ සංවිධාන පනත (Judicature Act) අනුව මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණයක් යනු සීමිත භූගෝලීය බලප්‍රදේශයක් සහිත යටත් අධිකරණයකි. මහේස්ත්‍රාත්වරයෙකුගේ බලතල සහ අධිකරණ බලය ව්‍යවස්ථාපිතව බැඳී ඇත්තේ අදාළ අධිකරණ කලාපයට පමණි.
- නියෝගයේ විෂය පථය: සාමාන්‍ය නීති මූලධර්ම අනුව, මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණයක පවතින තනි නඩුවක් පාදක කරගනිමින් සමස්ත දිවයිනම ආවරණය වන පරිදි පොලිස්පතිවරයාට ප්‍රතිපත්තිමය චක්‍රලේඛ නිකුත් කිරීමට නියෝග කිරීම, අධිකරණයේ භූගෝලීය සීමාව ඉක්මවා යාමක් (Excess of Territorial Jurisdiction) ලෙස විග්‍රහ කළ හැක.
- එවැනි ප්‍රතිපත්තිමය නියෝග නිකුත් කිරීමේ බලය සාමාන්‍යයෙන් හිමිවන්නේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය හෝ අභියාචනාධිකරණය වැනි ඉහළ අධිකරණවලටය.
- බලතල පැවරීම සහ අපරාධමය චේතනාව (Absence of Mens Rea)
පොලිස් ආඥාපනත (Police Ordinance) සහ සාමාන්‍ය පරිපාලන නීතියට අනුව, දෙපාර්තමේන්තු ප්‍රධානියා වන පොලිස්පතිවරයාට තම මෙහෙයුම් සහ පරිපාලනමය අධීක්ෂණ බලතල පළාත් භාර නියෝජ්‍ය පොලිස්පතිවරුන්ට පැවරීමේ නීත්‍යනුකූල අයිතියක් පවතී.
- ප්‍රාදේශීය නිලධාරියාගේ කාර්යභාරය: අදාළ සිද්ධිය වාර්තා වූයේ බස්නාහිර පළාත (උතුර) බලප්‍රදේශය තුළ බැවින්, එම බලප්‍රදේශයේ ස්ථානාධිපතිවරුන්ට සහ නිලධාරීන්ට සෘජු නියෝග නිකුත් කිරීමේ ක්ෂණික බලය ඇත්තේ එකී පළාත භාර DIG වරයාටය.
- චේතනාව (Mens Rea) නොමැති වීම: අධිකරණයට අපහාස කිරීමේ වරදක් ස්ථාපිත වීමට නම්, අධිකරණ නියෝගය සිතාමතාම කඩකිරීමේ හෝ හෑල්ලු කිරීමේ අපරාධමය චේතනාවක් (Willful Disobedience) තිබිය යුතුය. පොලිස්පතිවරයා වෙනුවට අදාළ බලප්‍රදේශය භාර DIG ලවා විධිමත් ලිපියක් නිකුත් කර අධිකරණයට වාර්තා කිරීමෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ අධිකරණ තීන්දුවට ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ ප්‍රයත්නයක් මිස, අධිකරණය අභියෝගයට ලක්කිරීමේ සචේතනික අභිප්‍රායක් නොවන බව තර්ක කළ හැක.
- විධායකයේ ප්‍රමාදය සහ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය රැකගැනීම
මෙහිදී ගරු මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ දැඩි නිරීක්ෂණයට හේතු වූ මූලික කරුණක් වන්නේ, මාස පහකට අධික කාලයක් තිබියදීත් නියෝගය සංශෝධනය කරගැනීමට හෝ නෛතික පැහැදිලි කිරීමක් ලබාගැනීමට පොලිස් නීති කොට්ඨාසය කටයුතු නොකිරීමයි.
අධිකරණ නියෝගයක යම් නෛතික හෝ ප්‍රායෝගික අපහසුතාවක් පවතී නම්, කළ යුතුව තිබුණේ නිසි කලට මෝසමක් මගින් අධිකරණය හමුවේ කරුණු දැක්වීමයි. එසේ නොමැතිව අවසන් දිනයේදී පමණක් ප්‍රාදේශීය ලේඛනයක් ඉදිරිපත් කිරීම මගින් අධිකරණ නියෝග අවතක්සේරු කිරීමක් වැනි හැඟීමක් නිර්මාණය වීම මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ අප්‍රසාදයට හේතු වූ බව පැහැදිලිය. කෙසේ වෙතත්, මෙය පරිපාලනමය හෝ සන්නිවේදනමය ඌනතාවක් මිස සාහසික අධිකරණ අපහාසයක් නොවන බව පෙන්වා දිය හැක.
- ගරු මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ව්‍යවස්ථානුකූල පියවර
ගරු මහේස්ත්‍රාත්වරයා මෙහිදී ක්‍රියා කර ඇති ආකාරය නීතිමය වශයෙන් ඉතා විධිමත්ය. තමන්ට පොලිස්පතිවරයාට සෘජුව දඬුවම් නියම කිරීමේ බලයක් නොමැති බව හඳුනාගත් මහේස්ත්‍රාත්වරයා, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 105(3) වගන්තියට අනුකූලව අදාළ කරුණ විභාග කිරීම පිණිස අභියාචනාධිකරණය වෙත යොමු කර ඇත.
මෙමඟින් මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණයේ ගරුත්වය ආරක්ෂා වනවා මෙන්ම, නීතිය නිසි පරිදි ක්‍රියාත්මක වීමට අවශ්‍ය පසුබිම නිර්මාණය වී තිබේ.
- අභියාචනාධිකරණය හමුවේ තීරණය වීමට නියමිත කරුණු
නඩු ගොනුව අභියාචනාධිකරණය වෙත යොමු වීමත් සමඟ, පොලිස්පතිවරයාට එරෙහිව ඇති චෝදනාව සම්බන්ධයෙන් පුළුල් නෛතික විමර්ශනයක් සිදුවනු ඇත:
- මුල් නියෝගයේ වලංගුභාවය: මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණයකට සමස්ත දිවයිනටම බලපාන පරිපාලන චක්‍රලේඛ නිකුත් කිරීමට පොලිස්පතිවරයාට නියෝග කිරීමේ නීතිමය හැකියාවක් තිබුණේද යන්න අභියාචනාධිකරණය සලකා බලනු ඇත.
- අපහාස කිරීමේ වරද තහවුරු වීම: පොලිස්පතිවරයා ක්‍රියා කර ඇත්තේ නීත්‍යනුකූල බලතල පැවරීමේ මූලධර්මය මතද, නැතහොත් සිතාමතා අධිකරණ නියෝගය පැහැර හැරියේද යන්න විනිශ්චය වනු ඇත.
පුරවැසියන්ගේ අයිතිවාසිකම් රැකගැනීමට ගම්පහ මහේස්ත්‍රාත්වරයා දැක්වූ දැඩි අවධානය අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය විදහාපාන අතරම, පොලිස්පතිවරයාගේ පාර්ශ්වයෙන් සිදුවූ ක්‍රියාව පරිපාලනමය බලතල පැවරීමේ රාමුව තුළ සාධාරණීකරණය කළ හැකි එකක් බව පැහැදිලිය. අභියාචනාධිකරණය හමුවේ මෙම ගැටලුව විභාග වන විට, නීතියේ ආධිපත්‍යය මෙන්ම විධායකයේ පරිපාලනමය නීත්‍යනුකූල සීමාවන් ද නිසි ලෙස ආරක්ෂා වනු ඇත.