ශ්රී ලංකාවේ බැංකු ක්ෂේත්රය ස්ථාවර බවත්, මෑතකදී වාර්තා වූ දැවැන්ත මූල්ය වංචා හුදෙක් “හුදකලා සිදුවීම්” (Isolated incidents) පමණක් බවත් පවසමින් ශ්රී ලංකා බැංකු සංගමය (SLBA) පසුගියදා නිකුත් කළ විශේෂ නිවේදනය මේ වන විට දැඩි කතාබහකට ලක්ව තිබේ. මහජන තැන්පතුවලට ඉන් කිසිදු බලපෑමක් නොවන බවත්, අදාළ බැංකු විසින්ම එම පාඩු පියවා ගන්නා බවත් එහි වැඩිදුරටත් සඳහන් විය.
කෙසේ වෙතත්, මෙම ආයතනික ස්වයං-සහතික කිරීම් (Self-certifications) ආර්ථික විද්යාත්මක න්යායන් සහ මූල්ය කළමනාකරණ මූලධර්ම ඔස්සේ ගැඹුරින් විශ්ලේෂණය කරන විට පෙනී යන්නේ අන් යමක් නොව, මෙය පද්ධතියේ සැබෑ ස්ථාවරභාවය තහවුරු කිරීමකට වඩා පද්ධතිමය හිඩැස් වසා ගැනීමට දරන ලද සාම්ප්රදායික “හානිය අවම කිරීමේ” (Damage Control) උත්සාහයක් පමණක් බවයි.
“හුදකලා” සිදුවීමේ මිත්යාව සහ මෙහෙයුම් අවදානම
රුපියල් බිලියන 13.2 ක (කෝටි 1320ක) අභ්යන්තර මූල්ය වංචාවක් කිසිසේත්ම “හුදකලා සිදුවීමක්” ලෙස ලඝු කළ නොහැක. ආර්ථික විද්යාවේදී මෙය පැහැදිලිවම මෙහෙයුම් අවදානමේ (Operational Risk) බරපතල කඩාවැටීමකි. වසර දෙකකට ආසන්න කාලයක් තිස්සේ CEFTS (Common Electronic Fund Transfer Switch) පද්ධතියේ දුර්වලතා ප්රයෝජනයට ගනිමින් මෙය සිදුවීමෙන් පෙනී යන්නේ කුමක්ද?
එයින් සෘජුවම ඔප්පු වන්නේ ඉහළ කළමනාකාරිත්වය සහ අභ්යන්තර විගණන අංශ දැඩි ලෙස අසමත් වී ඇති බවයි. ලෝක මට්ටමේ අවදානම් කළමනාකරණ පද්ධති (Advanced Fraud Risk Management) ක්රියාත්මක වන බව පවසන පසුබිමක මෙය හුදකලා සිදුවීමක් නොව, ආයතනික පාලනයේ මුල් බැසගත් දුර්වලතාවයක ප්රතිඵලයකි.
“මහජන තැන්පතු සුරක්ෂිතයි” යන්න පිටුපස ඇති අනතුර
මෙම පාඩු මහජන තැන්පතුවලින් පියවා නොගන්නා බවත්, එය බැංකුවේ ප්රාග්ධන සංචිත (Capital buffers) හරහා අවශෝෂණය කරගන්නා බවත් පැවසීම බැලූ බැල්මට පාරිභෝගිකයාට සහනයක් සේ පෙනිය හැක. නමුත් මූල්ය ස්ථාවරත්වය පිළිබඳ න්යායන්ට අනුව එහි බරපතල අනතුරක් සැඟවී ඇත.
බැංකුවක ප්රාග්ධන සංචිත යනු අනාගත ආර්ථික කම්පනවලට ඔරොත්තු දීම සඳහා ඇති අවසාන ආරක්ෂක පවුරයි. වංචාවන් නිසා මෙම සංචිත දිය වී යාමෙන් බැංකුවේ ද්රවශීලතාව සහ ආයතනික පැවැත්ම (Solvency) දැඩි අවදානමකට ලක් වේ. අනෙක් අතට අදාළ බැංකුවේ බහුතර කොටස් අයිතිය (51%) රජය සතු වන පසුබිමක, ආයතනික ප්රාග්ධනය මෙලෙස විනාශ වීම යනු වක්රව රටේ මහජන ධනය සහ ආයෝජකයින්ගේ වත්කම් විනාශ වීමක් නොවේද?
මහ බැංකුවේ නියාමන අසමත් වීම
බැංකුවල ද්රවශීලතා අනුපාත නියමිත මට්ටමට වඩා ඉහළින් පවතින බවත්, අවශ්ය නම් තාවකාලික ද්රවශීලතා ආධාර (Temporary liquidity support) ලබාදීමට සූදානම් බවත් මහ බැංකුව පවසයි. පද්ධතියට කිසිදු තර්ජනයක් නොමැති නම් “හදිසි ආධාර” දීමට මහ බැංකුව සූදානම් වන්නේ ඇයිද යන ප්රශ්නය මෙහිදී නිතැතින්ම මතු වේ.
මෙවැනි බිලියන ගණනක වංචා සිදුවන තෙක් මහ බැංකුවේ බැංකු අධීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව (Bank Supervision Department) නිසි පියවර නොගැනීම, සමස්ත මූල්ය පද්ධතියේම නියාමන විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ බරපතල සැකයක් මතු කරයි.
වගකීමෙන් අත පිසදා ගැනීම
ඩිජිටල් ගනුදෙනුවලදී සිදුවන වංචා (Phishing ආදිය) පාරිභෝගිකයාගේ වරදක් සේ පෙන්වා බැංකු පද්ධතිය වගකීමෙන් මිදීමට උත්සාහ කිරීම තවත් ඛේදවාචකයකි. ආර්ථික විද්යාවේ එන තොරතුරු අසමමිතිය (Information Asymmetry) න්යායට අනුව බැංකුව සහ පාරිභෝගිකයා අතර තාක්ෂණික දැනුමේ විශාල පරතරයක් ඇත. ඩිජිටල් යුගයේදී බැංකු විසින් හඳුන්වා දෙන යෙදුම්වල ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම සහ ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවය ලබාදීම බැංකුවල මූලික වගකීමකි. ජාත්යන්තර සයිබර් වංචා කල්ලි (Scam Gangs) ශ්රී ලංකාව කේන්ද්ර කරගනිමින් ක්රියාත්මක වන මෙවන් සමයක මුළු වගකීම පාරිභෝගිකයා මත පැටවිය නොහැක.
අතීතයේ මෙරට සිදු වූ ප්රමුඛ බැංකුව (Pramuka Bank) වැනි මූල්ය ආයතන බිඳවැටීම් දෙස බලන විට, මූල්ය පද්ධතිය තුළ මෙවැනි අර්බුද අලුත් දෙයක් නොවේ. වර්තමාන බැංකු පද්ධතිය තවමත් කඩාවැටී නොමැති බව සැබෑවක් වුවද, දැවැන්ත අභ්යන්තර වංචා සහ නියාමන දුර්වලතා හමුවේ එය තවදුරටත් කිසිදු අභියෝගයකින් තොරව “පරිපූර්ණ ලෙස ආරක්ෂිතයි” කියා නිසලව සිටිය හැකි මට්ටමක ද නොමැත.
මාධ්ය නිවේදන හරහා සිදුකරන සංදර්ශනාත්මක ප්රයත්නයන් මත පමණක් යැපිය නොහැක. ආයතනික ස්වයං-සහතික කිරීම් ඒ අයුරින්ම විශ්වාස කරනවාට වඩා, මහජනයා තම මූල්ය ගනුදෙනු, ඩිජිටල් හුවමාරුවන් සහ තැන්පතු පිළිබඳව වෙනදාට වඩා දහස් වාරයක් විමසිල්ලකින් කටයුතු කිරීම අද දවසේ අත්යවශ්යම කරුණක් බවට පත්ව ඇත.