ලෝකයේ ‘බෑග්’ බද්ද කාගේ අතටද ගියේ?
ලංකාවට ඇති දේශීය විකල්ප මොනවා ද?
පරිසරය සුරැකීමේ නාමයෙන් පාරිභෝගිකයාගෙන් මුදල් අය කිරීම ලෝකයට අලුත් දෙයක් නොවේ. නමුත්, එම මුදල් පරිහරණය කරන ආකාරය අනුව එය “පරිසර හිතකාමී වැඩපිළිවෙලක්” ද නැතහොත් “සූරාකෑමක්” ද යන්න තීරණය වේ.
පසුගිය ලිපිය හා බැඳේ.
1. ලෝක මට්ටමේ අත්දැකීම්: මුදල් ගියේ කොහේද?
ලෝකයේ බොහෝ රටවල් ප්ලාස්ටික් බෑග් සඳහා මුදල් අය කිරීමේදී පැහැදිලි විනිවිදභාවයක් පවත්වා ගනී.
අයිර්ලන්තය (Ireland) - ලොව සාර්ථකම ආකෘතිය2002 වසරේදී අයිර්ලන්තය ‘PlasTax’ නමින් බද්දක් හඳුන්වා දුන්නේය.
- විශේෂත්වය: පාරිභෝගිකයා ගෙවන සෑම ශතයක්ම කෙලින්ම ගියේ රජයේ පාරිසරික අරමුදලකටයි (Environmental Fund).
- ප්රතිඵලය: එම මුදල් පරිසරය පිරිසිදු කිරීමට සහ ප්රතිචක්රීකරණ ව්යාපෘති සඳහා යෙදවූ අතර, වසරක් ඇතුළත ප්ලාස්ටික් බෑග් භාවිතය 90% කින් පහත වැටුණි.
එක්සත් රාජධානිය (UK)බ්රිතාන්යයේ සුපිරි වෙළඳසැල් බෑගයකට ශත 5ක් (පසුව 10ක්) අය කිරීම අනිවාර්ය විය.
- විශේෂත්වය: රජය නීතියක් මගින් දැනුම් දුන්නේ මෙම මුදල් ව්යාපාරික ලාභයට එක් නොකර පුණ්ය කටයුතු හෝ පාරිසරික ව්යාපෘති සඳහා පරිත්යාග කරන ලෙසයි.
- ප්රතිඵලය: ව්යාපාරිකයාට මෙම මුදලින් ලාභ ලැබීමට ඉඩ නොදුන් අතර, සෑම වසරකම ඔවුන් එම මුදල් ලබාදුන් පාරිසරික ව්යාපෘති පිළිබඳ වාර්තා ඉදිරිපත් කළ යුතුය.
රුවන්ඩාව සහ කෙන්යාවමෙම රටවල් මුදල් අය කරනවා වෙනුවට ප්ලාස්ටික් බෑග් සම්පූර්ණයෙන්ම තහනම් කළේය. අද වන විට රුවන්ඩාව අප්රිකාවේ පිරිසිදුම රට බවට පත්ව ඇත්තේ ව්යාපාරිකයින්ට බෑග් විකිණීමට අවස්ථාව නොදී විකල්ප නිෂ්පාදන සඳහා යොමු කළ බැවිනි.
2. ලංකාවට ඇති දේශීය විකල්ප සහ ‘නිදා සිටින‘ කර්මාන්ත
ප්ලාස්ටික් බෑග් තහනම් කරනවා නම්, රුපියල් 5ක් අය කරමින් ප්ලාස්ටික්ම විකිණීම වෙනුවට රජය සහ ව්යාපාරිකයින් පහත විකල්ප සඳහා ආයෝජනය කළ යුතුය:
අමුද්රව්ය සහ නිෂ්පාදන අවස්ථා:| අමුද්රව්යය | නිෂ්පාදනය කළ හැකි දේ | වාසිය |
| පන් සහ හණ | දේශීය පන් මලු (Reed bags) | ග්රාමීය කාන්තාවන්ට අමතර ආදායමක් ලැබීම. |
| කෙසෙල් පට්ටා | ශක්තිමත් පරිසර හිතකාමී බෑග් | කෘෂිකාර්මික අපතේ යාම අවම වීම සහ ඉහළ දරා ගැනීමේ හැකියාව. |
| පන්ජාබ් රෙදි / ඉවතලන රෙදි | නැවත නැවත භාවිත කළ හැකි රෙදි බෑග් | සුපිරි වෙළඳසැල් ජාල හරහාම අලෙවි කළ හැකිය. |
| ප්රතිචක්රීකරණය කළ කඩදාසි | ශක්තිමත් පේපර් බෑග් | වියළි ආහාර ද්රව්ය ප්රවාහනයට ඉතා සුදුසුයි. |
3. තාක්ෂණික සහ මූල්ය ආධාර: මග හැරුණු තැන
වර්තමානයේ ලංකාවේ ප්ලාස්ටික් බෑග් නිෂ්පාදකයින් දහස් ගණනක් සිටිති. ඔවුන් “මිනීමරුවන්” ලෙස හංවඩු ගසා පලවා හරිනවා වෙනුවට:
- තාක්ෂණික සංක්රමණය: ප්ලාස්ටික් වෙනුවට ‘Compostable’ හෝ කඩදාසි බෑග් නිෂ්පාදනය කිරීමට අවශ්ය යන්ත්ර සූත්ර ගෙන්වීමට ඔවුන්ට බදු සහන ලබා දීම.
- පාරිභෝගික සහනාධාරය: පාරිභෝගිකයාගෙන් අය කරන රුපියල් 5ක මුදල මහා භාණ්ඩාගාරයට ගෙන, එයින් කොටසක් මෙම දේශීය විකල්ප නිෂ්පාදකයින්ට ‘අඩු පොලී ණය’ ලෙස ලබා දීම.
4. පද්ධතියේ වෙනසක් සඳහා යෝජනා (Policy Proposals)
මෙම “අතයට ගනුදෙනුව” පාරිසරික විප්ලවයක් බවට පත් කිරීමට නම්:
- මුදල් ගිණුම්කරණය: සුපිරි වෙළඳසැල් විසින් බෑග් විකුණා ලබන ආදායම පිළිබඳව දෛනිකව මධ්යම පරිසර අධිකාරියට (CEA) වාර්තා කළ යුතුය.
- ශේෂය රජයට: බෑගයේ නිෂ්පාදන පිරිවැය පමණක් ව්යාපාරිකයා තබාගෙන, ඉතිරි ‘අතිරික්ත ලාභය’ පාරිසරික බද්දක් ලෙස රජය ලබා ගත යුතුය.
- අනිවාර්ය විකල්ප: සෑම වෙළඳසැලකම ප්ලාස්ටික් බෑගයට අමතරව රුපියල් 20-50 අතර මිලකට නැවත භාවිත කළ හැකි රෙදි හෝ පන් මල්ලක් මිලදී ගැනීමට අවස්ථාව තිබිය යුතුය.
ලංකාවේ දැනට සිදුවන්නේ පරිසරය සුරැකීමක් නොව, “පරිසරයේ නාමයෙන් පාරිභෝගිකයාගේ මුදල් ව්යාපාරිකයාගේ ලාභයට එකතු කිරීමකි.” රජය මැදිහත් වී මෙම මුදල් ප්රවාහය මහා භාණ්ඩාගාරය වෙත හෝ දේශීය විකල්ප කර්මාන්තකරුවා වෙත යොමු නොකරන තාක් කල්, මෙය තවත් එක් නීතිගත කළ වංචාවක් පමණක් වනු ඇත.