විශේෂ ගවේෂණාත්මක වාර්තාව – HariDeshayaLk
ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව යනු රටක සමස්ත ආර්ථික නහර මෙහෙයවන හදවත බඳු උත්තරීතර ආයතනයයි. එහෙත්, අද වන විට එම මුදල් කෝෂ්ඨාගාරයේ පාලන මණ්ඩල (Governing Board) සහ මුදල් ප්‍රතිපත්ති මණ්ඩල (Monetary Policy Board) තුළ ක්‍රියාත්මක වන්නේ මහජන සුබසිද්ධිය උදෙසා වූ ස්වාධීන නියාමනයක්ද, නැතහොත් මහා පරිමාණ බහුජාතික ව්‍යාපාරික ජාලයන්හි සැඟවුණු ‘කෝපරේට් න්‍යායපත්‍රයක්’ද යන ප්‍රශ්නය මේ වන විට කරළියට පැමිණ තිබේ.
මෑතකදී ගිණුම් අත්හිටුවීමට (freeze) ලක් වූ වගා ආයෝජන සමාගම් විසින් මතු කරන ලද කරුණු හුදු මැසිවිල්ලක් ලෙස බැහැර කළ නොහැක්කේ, මහ බැංකුවේ ඉහළම තීරක මණ්ඩලවල සංයුතිය පිරික්සීමේදී හෙළිවන අතිශය බරපතළ “ලාභ පරස්පරතාව” (Conflict of Interest) හේතුවෙනි.
ස්වාධීනත්වයේ ලේබලය යට සැඟවුණු ‘ව්‍යාපාරික පිල්ලි’
2023 අංක 16 දරන නව මහ බැංකු පනත ගෙන ආවේ මහ බැංකුව දේශපාලනීකරණයෙන් මුදාගෙන පූර්ණ ‘ස්වාධීනත්වයක්’ ලබා දීමේ ලේබලය යටතේය. එහෙත් අද සිදුව ඇත්තේ කුමක්ද? දේශපාලන ඇඟිලි ගැසීම් වෙනුවට, දැවැන්ත ව්‍යාපාරික මාෆියාවක ආධිපත්‍යය මහ බැංකුවේ ප්‍රතිපත්තිමය මධ්‍යස්ථානය තුළ ස්ථාපිත වී තිබීමයි.
පාලක මණ්ඩලයේ (GB) සිටින සාමාජිකයින් හත්දෙනාගෙන් රජය නියෝජනය කරන එකම පූර්ණකාලීන නිලධාරියා මහ බැංකු අධිපති ආචාර්ය නන්දලාල් වීරසිංහ පමණි. ඉතිරි සාමාජිකයින් හයදෙනාම පෞද්ගලික අංශයේ දැවැන්ත ව්‍යාපාර, ටෙලිකොම්, රක්ෂණ, කෘෂිකාර්මික සහ සුපිරි වෙළඳසැල් ජාල නියෝජනය කරන අධ්‍යක්ෂවරුන් ය.
මෙම පුද්ගලයින්ම රටේ පොළී අනුපාත ඇතුළු සමස්ත මුදල් ප්‍රතිපත්තිය තීරණය කරන ‘මුදල් ප්‍රතිපත්ති මණ්ඩලයේ’ (MPB) ඡන්ද බලය සහිත සාමාජිකයින් ලෙසද හිඳිමින් තීන්දු ගැනීම කෙතරම් සදාචාරාත්මකද?
කාටද මේ ‘නියාමනය’? – අධ්‍යක්ෂ ජාලයේ සැඟවුණු සත්‍යය
මහ බැංකුවේ උත්තරීතර මණ්ඩල අසුන්ගෙන සිටින සාමාජිකයන් සහ ඔවුන් නියෝජනය කරන සමාගම් ජාලය දෙස බැලීමේදී නියාමනයේ අපක්ෂපාතීත්වය මුළුමනින්ම ප්‍රශ්න කෙරේ:
- විෂ් ගෝවින්දසාමි: Sunshine Holdings PLC හි අධ්‍යක්ෂවරයෙකි. කෘෂි ව්‍යාපාර, වැවිලි ක්ෂේත්‍රය සහ පාරිභෝගික භාණ්ඩ අලෙවියේ දැවැන්තයෙකි. මීට අමතරව Dialog Axiata, Softlogic Life Insurance ඇතුළු දැවැන්ත සමාගම් රැසක හා ආයෝජන මණ්ඩලයේ (BOI) අධ්‍යක්ෂ ධුර දරයි.
- මනිල් ජයසිංහ: කෘෂි ව්‍යාපාර, හෝටල්, දේපළ වෙළඳාම් සහ සුපිරි වෙළඳසැල් ජාල හිමි John Keells Holdings PLC ඇතුළු DIMO, Lanka IOC, Vallibel One, Ceylon Hospitals සහ Lanka Milk Foods යන දැවැන්ත සමාගම් ජාලයක අධ්‍යක්ෂවරයෙකි.
- නිහාල් ෆොන්සේකා: Brandix Lanka, Phoenix Industries, Sri Lanka Telecom PLC සහ Mobitel හි අධ්‍යක්ෂවරයෙකි.
- අනුෂ්ක විජේසිංහ: Hayleys Fibre PLC සහ Fairfirst Insurance Ltd හි අධ්‍යක්ෂවරයෙකි.
- ආචාර්ය රවී රත්නායක: මහ බැංකුවේම ප්‍රතිව්‍යුහගතකරණයෙන් පසු බංකොලොත් වූ Kanrich Finance ආයතනයේ හිටපු සභාපතිවරයාය.
- මෛත්‍රී එවාන් වික්‍රමසිංහ: Convenience Foods Lanka PLC හි අධ්‍යක්ෂවරයෙකි.
මෙහි ඇති භයානකම තත්ත්වය වන්නේ, කෘෂි ව්‍යාපාර, වැවිලි ක්ෂේත්‍රය සහ ආයෝජන වෙළඳපොළේ සෘජු තරගකරුවන් වන හෝ එම ක්ෂේත්‍රවල මහා පරිමාණ කොටස්කරුවන් වන පුද්ගලයින්, සුළු හා මධ්‍ය පරිමාණ වගා ආයෝජන සමාගම් නියාමනය කිරීමේ හෝ ඒවායේ ක්‍රියාකාරිත්වය තීන්දු කිරීමේ බලය හිමි ඉහළම මණ්ඩලවල අසුන්ගෙන සිටීමයි.
නීතිමය හිඩැස් සහ ‘ඇස් බැන්දුම්’ ආරක්ෂණ
මහ බැංකුව පවසන්නේ බලපත්‍රලාභී වාණිජ බැංකු හෝ මුදල් සමාගම්වල තනතුරු දැරීම මෙම සාමාජිකයින්ට නීතියෙන් තහනම් කර ඇති බැවින් ගැටලුවක් නොමැති බවයි. එහෙත් එය හුදු තාක්ෂණික මගහැරීමක් (technical loophole) පමණි.
වාණිජ බැංකුවක නොසිටියද, රටේ ප්‍රධාන ආර්ථික ක්ෂේත්‍ර සියල්ල පාලනය කරන conglomerates හෙවත් බහුවිධ ව්‍යාපාර ජාලයන්හි අධ්‍යක්ෂවරුන්ට මහ බැංකුවේ ප්‍රතිපත්ති තීරණය කිරීමට ඉඩ හැරීම හරහා සිදුවන්නේ කුමක්ද?
- වෙළඳපොළ ඒකාධිකාරය (Monopoly) ආරක්ෂා කිරීම: සම්ප්‍රදායික නොවන ආයෝජන ක්‍රම හෝ නව ව්‍යාපාරික මාදිලි හදිසි නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග මගින් අකර්මණ්‍ය කිරීම පිටුපස, ස්ථාපිත මහා පරිමාණ සමාගම්වල තරගකාරීත්වය ආරක්ෂා කිරීමේ උවමනාවක් නැතැයි සහතික විය හැක්කේ කාටද?
- තොරතුරු අභ්‍යන්තරයෙන් කාන්දු වීමේ අවදානම (Insider Advantage): මුදල් ප්‍රතිපත්ති, පොළී අනුපාත වෙනස්වීම් සහ ඉදිරි ආර්ථික පියවර පිළිබඳ පූර්ව දැනුම ලැබෙන පුද්ගලයින් පෞද්ගලික ව්‍යාපාරික ජාල මෙහෙයවන විට, එමගින් අදාළ සමාගම්වලට හිමිවන අසාධාරණ වාසිය වළක්වන්නේ කෙසේද?
- ස්වයං-හෙළිදරව් කිරීමේ විහිළුව: යම් ව්‍යාපාරික කරුණකදී සාමාජිකයින් ‘තමන්ගේ සම්බන්ධතාව හෙළි කර තීරණවලින් ඉවත් විය යුතු’ බවට ඇති රීතිය ලංකාව වැනි රටක ක්‍රියාත්මක වන්නේ කෙතරම් විනිවිදභාවයකින්ද යන්න ප්‍රශ්නාර්ථයකි.
ගවේෂණාත්මක නිගමනය: ස්වාධීනත්වය කා වෙනුවෙන්ද?
මූල්‍ය විනය සහ ආයෝජකයින්ගේ ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම මහ බැංකුවේ අනුලංඝනීය වගකීමකි. කිසියම් සමාගමක් නීතිවිරෝධී පිරමිඩ හෝ මූල්‍ය වංචා සිදු කරන්නේ නම් ඒවාට තරාතිරම නොබලා තදින්ම පහර දිය යුතුය.
එහෙත්, එම නියාමනය සිදු කරන ‘විනිශ්චයකාරවරුන්’ එකී ක්ෂේත්‍රයන්හිම කොටස්කරුවන් හෝ තරගකාරී සමාගම්වල අධ්‍යක්ෂවරුන් වන විට, එම ක්‍රියාවලියේ සුජාතභාවය (legitimacy) බිඳ වැටේ.
මහ බැංකුවේ උත්තරීතර මණ්ඩල, මහජන සුබසිද්ධිය ආරක්ෂා කරන ආයතනයක් වෙනුවට මහා පරිමාණ ව්‍යාපාරික පැලැන්තියේ ලාභ අවශ්‍යතා කළමනාකරණය කරන ‘බෝඩ් රූම් එකක්’ බවට පත්වීමට ඉඩ දිය නොහැක. නියාමනය විය යුත්තේ වෙළඳපොළ ඒකාධිකාරය රැකීමට නොව, සමස්ත ආර්ථිකයේ සාධාරණත්වය සහ විනිවිදභාවය සුරැකීමටය. මහ බැංකුව වහාම මෙම ‘ලාභ පරස්පරතාවය’ පිළිබඳ රටට පැහැදිලි උත්තරයක් දිය යුතුය.